“Dit bijzondere gebouw behoort tot ons historisch/cultureel erfgoed”

 Jan Zwagerman werkt aan het behoud van het “NERA”-gebouw

Door: Joop Glijn, Artikel de brug, weekblad voor Wijdemeren, 38e jaargang nr. 1887, woensdag 18 juli 2007

Ik heb tijdens mijn jeugdjaren vlakbij dit Radio-ontvangststation gewoond. In die tijd liep ik er met mijn buurtvrienden van de Herenweg regelmatig langs, als we op ontdekkingstocht waren in de polder, of bramen zochten langs de grasdijk van de Horstermeerpolder. Ook als we met een roeiboot op weg waren naar ons zwemstekkie in de Kortenhoefse plassen. Dan keken we altijd geïmponeerd naar die hoge zendmasten en die grote radiotelescopen, want die hadden in die tijd in onze ogen iets geheimzinnigs. Maar ik ben nog nooit in het Radio-station "NERA " (Nederhorst den Berg Radio) geweest. Tot afgelopen week, toen ik door twee bewoners van de Horstermeerpolder, Jan Zwagerman en Arie Kostelijk, werd uitgenodigd voor een gesprek over hun toekomstplannen met dit voormalige Radio -ontvangststation.

Van l.n.r.  Jan Zwagerman en Arie Kostelijk

Vanaf de Middenweg reed ik de smalle toegangsweg naar het radiostation op, aan weerzijden omsloten door het prachtige gebied van de hierboven genoemde polder. Doordat de vroegere zendmasten voor mij als bekende bakens, op één na, zijn verdwenen, vroeg ik me op een gegeven moment zelfs af of ik wel op de goede weg reed? Maar opeens doemde het NERA-gebouw voor me op en ik was onmiddellijk onder de indruk, want het was veel groter en imposanter dan ik me altijd had voorgesteld. Bijna gelijktijdig arriveerde Arie Kostelijk en kwam ook Jan Zwagerman naar buiten. Na onze begroeting gingen we via een fraaie stenen trap naar binnen en hadden ons gesprek in een ruim bemeten kamer, met uitzicht op een bordes en het daarachter gelegen natuurgebied. De echtgenote van Jan Zwagerman, Klaske, was onze gastvrouwen nam bovendien enthousiast aan het gesprek deel. Laat ik deze gesprekspartners eerst nader aan u voorstellen: Jan Zwagerman is directeur van Zwagerman International en C&I Holland BV; gevestigd in Nederhorst den Berg. Hij is vanaf 1918 al de 3e generatie Zwagerman die in de Horstermeerpolder woont. Ook Arie Kostelijk woont in de Horstermeer en is 40 jaar als radiotechnicus werkzaam geweest bij NERA. Hij kent daardoor het gebouw, de inrichting en haar geschiedenis als geen ander. Ook de echtgenote van Jan Zwagerman, Klaske Andela, is geboren en getogen in de Horstermeerpolder.

Radio-ontvangststation NERA 1950-2005.
In 1950 opende de PTT het gloednieuwe Radio-ontvangststation, toen behorend tot het modernste van Europa, in Nederhorst den Berg. Het gebouw bestaat uit: 630.000 metselstenen, 120 heipalen, 140 ton betonijzer, en 1400 m3 beton. De openingshandeling werd verricht door de toenmalige burgemeester van Nederhorst den Berg, Baron van Harinxma thoe Slooten. Deze locatie in de Horstermeerpolder bood niet alleen meer vlakke ruimte voor de toen moderne ruitantennes, maar ook de drassige poldergrond was beter geleidend en daardoor geschikter voor ontvangst van zwakke radiosignalen dan het duingebied van NORA (Noordwijk Radio). Het gebouw werd in 1948 ontworpen door architect Röntgen. De totale kosten bedroegen zo'n drie miljoen gulden. De meeste NERA-medewerkers, die moesten verhuizen vanuit Noordwijk, kozen ervoor zich te vestigen in Bussum, want dat leverde hen toen een hoger salaris op. Bussum was toen namelijk een 2e klas gemeente en Nederhorst den Berg een 3e klas. De overheidssalarissen waren in die tijd nog volledig gekoppeld aan de gemeenteklasse en die was in Bussum dus hoger dan in Nederhorst den Berg. Arie Kostelijk vertelt hierover dat in de toptijd NERA zo'n 60 medewerkers telde, die daar 24 uur in ploegendiensten werkzaam waren. De medewerkers werden per bus van en naar Bussum vervoerd. Aan het einde van de werkdag mochten de kantoormensen het eerst instappen en de technici als laatste, met alle gevolgen van dien. Om uiteindelijk tot een praktische en een beter geaccepteerde oplossing te komen, werd uitsluitend het grondgebied van NERA tot een 2e klas gemeente gebombardeerd en verdween daarmee het voordeel voor de medewerkers die in Bussum woonden. Het Radio-ontvangststation NERA begon als ontvanger van wereldwijde vaste verbindingen. Later kwam daar ondermeer satellietontvangst, monitoring en het radioverkeer van de KLM, bij. Een jaar later werd op NERA een station geopend voor ionosfeeronderzoek en Radio Astronomie. Met grote radiotelescopen bestudeerde men vanaf die tijd de voortplanting van radiogolven en de straling van de zon. Wanneer er verschijnselen werden waargenomen die het radioverkeer konden verstoren, zoals uitbarstingen op de zon, werd dit gemeld aan de radiodiensten. Door de komst van communicatiesatellieten nam al vanaf 1960 het belang van NERA voor het radioverkeer gaandeweg af. Deze ontwikkeling tekende zich al af in 19 58 door de lancering van de eerste communicatiesatelliet.. De PTT besloot al spoedig daarna om NERA vooral als RCD-lokatie (Radio Controle Dienst) te gaan gebruiken. De taak van deze dienst was om ongewenste bezoekers in de ether op te sporen en te verwijderen. In 1974 verhuisden alle diensten daarvan van Den Haag naar Nederhorst den Berg. Het complex werd verbouwd en in 1981 weer feestelijk heropend. De dienst bleef daar tot het najaar van 2005, toen de laatste medewerkers van de RCD verhuisden naar een nieuw gebouw in Amersfoort. Sindsdien wordt door de Dienst Domeinen voor de NERA een nieuwe gebruiker gezocht.

Een rondleiding
Klaske Zwagerman en Arie Kostelijk gaven me vervolgens een rondleiding door het gebouw en wat ik te zien kreeg was ronduit indrukwekkend. Bijvoorbeeld om te voorkomen dat bij het onderwater lopen van de polder, dat al eerder gebeurde in 1914, 1940 en 1945 (de laatste keer kan ik me nog goed herinneren, want het water kwam toen tot aan de Wipbrug aan het eind van de Herenweg), kent dit gebouw niet alleen een z ware betonnen fundering met een bijzondere constructie, maar ook de hele kelderverdieping. die onder AP (Amsterdams Peil) ligt, heeft bijzonder dikke muren van gewapend beton. Ze is zelfs rondom voorzien van echte patrijspoorten met gewapend glas en is bovendien bomvrij. Niet zonder trots geeft Arie Kostelijk, vergezeld door Klaske Zwagerman mij een uitgebreide en buitengewoon interessante rondleiding door het gebouw dat indrukwekkend is en keurig is achtergelaten.. Het pand is nog steeds dag en nacht beveiligd en dat blijft voorlopig ook zo.

Het plan van Jan Zwagerman
Op het moment dat het gebouw leeg kwam te staan en er in "de Telegraaf" een advertentie verscheen van de Domeinen, waarin het pand voor lange tijd te huur werd aangeboden. reageerde Zwagerman onmiddellijk en wist het uiteindelijk voor een periode van 2 jaar vast te leggen. Daar moest hij overigens wel openbaar op inschrijven. Door het in zijn geheel te huren, voorkwam hij dat allerlei ongewenste gegadigden slechts een deeltje van het gebouw zouden huren. Dat waren allemaal potentiële huurders die het gebied waarin het pand ligt totaal niet kennen en er bovendien geen enkele affiniteit mee hebben. Het doel van Jan Zwagerman. gesteund door de inwoners van de Horstermeer en de Historische Kring van Nederhorst den Berg, is namelijk heel duidelijk: "Ik heb het niet alleen gehuurd omdat dit gebouw van bijzondere betekenis is geweest voor Nederhorst den Berg en voor de bewoners van de Horstermeerpolder in het bijzonder, maar vooral ook om de belangrijke functie die het heeft gehad op het gebied van de ontwikkeling van de telecommunicatie in ons land. Het is dan ook een gebouw met een belangrijke cultuurhistorische waarde en dat we daarom moeten bewaren voor de komende generaties. Over dat aspect stapt men vandaag de dag zo gemakkelijk heen". Een herinneringsbord van koper, bevestigd aan de muur naast de hoofdingang, ter gelegenheid van het 40-jarig bestaan van het gebouw, bevestigt deze zienswijze.

Er staat op:
1950- 1978 Radio-ontvangststation PTT,
1978 -1989 Etherbewaking PTT,
1989 -1990 Etherbewaking HDTD (Hoofd Directie Telecom.Post).

Dat laatste betrof de vestiging van de RCD (Radio Controle Dienst) Die laatste functie heeft het gebouw uiteindelijk tot 2005 vervuld. Jan Zwagerman vervolgt: "Vanaf het moment dat ik het huurde, ben ik volop bezig om er voor te zorgen dat het uiterlijk in 2010 kostendekkend geëxploiteerd kan worden, met als uitgangspunt dat a: het gebouw als geheel behouden blijft, b: de exploitatie past binnen het geldende bestemmingsplan en c: dat de exploitatie geen afbreuk mag doen aan de geldende infrastructuur. Deze regels zullen wij nauwgezet in acht nemen, juist omdat het gebouw helemaal
omringd wordt door eigendommen van Natuurmonumenten en Staatsbosbeheer. Die zouden het liefst willen dat het gesloopt wordt en het gebied weer wordt teruggeven aan de natuur. Echter, vanaf de opening in 1950 tot vandaag de dag, heeft ook de huidige exploitatie geen enkele afbreuk gedaan aan het omliggende natuurgebieden dat zal ook in de toekomst niet het geval zijn. Al die bewoners van de Horstermeerpolder die mij met dit plan steunen, waarvan veruit de meeste hier geboren en getogen is, weten en beseffen als geen ander wat een schitterend natuurgebied dit is. Dat gaan we toch niet in de waagschaal stellen? Bovendien zou het voor het natuurgebied een ramp zijn als het wel gesloopt wordt. Denk hierbij alleen maar eens aan de aanwezigheid van de oliegekoelde kabels?"

Conclusie
Verscholen tussen de rietkragen van de Horstermeerpolder ligt een bijzonder gebouw met een korte, maar een o zo belangrijke cultuur/historische geschiedenis. De bewoners van de Horstermeerpolder, op dit moment vertegenwoordigd door Jan Zwagerman en Arie Kostelijk, zijn zich hiervan gelukkig bewust en met veel inzet pogen ze het NERA-gebouw voor toekomstige generaties te bewaren. Als er hiervoor een sluitende exploitatie kan worden gevonden en Jan Zwagerman acht dit zeer wel mogelijk, dan verdient dit initiatief ook de noodzakelijke ondersteuning van onze lokale overheid.

Geraadpleegde bronnen:
"De ontdekking van de ether" -Agentschap Telecom;
"NERA, 50 jaar! -Rijksdienst voor Radiocommunicatie.

Tuinbouwgebied

Poldernieuws, juni 2007

Voor 1930 was de grond aan de zuidkant van de polder, aan de overkant van de tocht (het huidige NERA gebied, veelal door de oudere polder bewoners de rimboe genoemd), nog volledig en perfect tuinbouwgebied.
Vele tuinders uit de polder hadden daar nog extra stukken grond. Door het hoge veen gehalte tegen de Kortenhoefse plassen aan en de goede water kwaliteit was deze grond uitstekend geschikt voor de fijnere bladgroenten, zoals sla, spinazie en andijvie. 

Tussen de huidige huisnummers 70 en 72 lag een akker waarover een pad naar de tocht liep en er lag een loopbrug over de tocht. De akkers waren zoals overal in de polder 20 meter breed, gescheiden door vaar- en greppelsloten. In de crisis jaren werd van overheidswege het plan opgevat om dit gebied economischer in te richten. De grontmij werd aan het werk gezet in het kader van de werk verschaffing kwam het advies: BREDERE KAVELS. 

De kavelbreedte moest van 20 meter naar 60 meter worden opgeschroefd. De scheidingssloten werden breder gemaakt en twee van de drie sloten werden gedempt.

Een tweede advies was om de goede klei die onder de veenlaag aanwezig was naar boven te halen d.m. v. extra diep omhalen van de grond. Toen het werk gereed was konden de tuinders de gronden weer in gebruik nemen. Echter, wat bleek, de akkers waren zo breed gemaakt dat het water niet voldoende afvloeide naar de nieuwe sloten. De oude sloten bleven, met name in natte tijden, sompige stroken die niet of nauwelijks begaanbaar waren. De gewassen groeiden slecht of in het geheel niet, en de tuinders morden alom.

Na enkele jaren zegde de een na de ander de huur op aan domeinen en veranderde een goed tuinbouwgebied in een moerasachtig gebied, zonder

bestemming, het woord "natuur" was nog nauwelijks bekend. Één van de eerste grove fouten van de overheid in de polder .
Het gebied bleek echter uitermate geschikt voor de vestiging van de radioverkeersdienst van de PTT .
"Het begin van de NERA."
Jan Siteur

Bron: Vertellingen van dhr. Frits Smit, (1926-1999)
120 st. heipalen
140 ton betonijzer
1400 m3 beton
630.000 st. metselstenen

Dit resulteerde in het NERA gebouw